آیا دریای خزر به کویر می رود؟ جنگ آب و چنگ خاک

مریم صابری *





می گویند جنگ جهانی بعدی در مورد آب خواهد بود. شاید این گزاره کمی اغراق آمیز باشد اما اگر برخی از برنامه های دولت ها برای عبور از بحران کم آبی را ببینیم خطر وجود این جنگ چندان هم به نظرمان عجیب نیاید. جنگی که مهاجمش خاک تشنه ای است که چنگ می اندازد بر گستره آب.
انتقال آب
انتقال آب از دریای کاسپین به استان ها خشک و کم آب مرکزی کشور یکی از این طرح ها است که در دولت محمود احمدی نژاد مطرح شد و فرودین 91 کلنگ آن در ساری بر زمین زده شد اما در طول عمر دولتش تنها در حد حرف باقی ماند. پروژه رویایی که حتی از اتصال دریای خزر و خلیج فارس صحبت می کرد.
بسیاری از کارشناسان این طرح را غیر کارشناسی عنوان کردند و تبعات محیط زیستی آن را بیشمار دانستند. اما این پروژه چندان هم بی طرفدار نیست حتی در دولت حسن روحانی که به حمایت از محیط زیست معروف است.
هرچند فروردین 93 پروین فرشچی معاون دریایی سازمان محیط زیست کشور درباره انتقال آب دریای خزر به کویر سمنان گفته بود : این مسئله گریه‌آور است چرا که این امر می‌تواند تبعات بسیار بدی را از لحاظ اکوسیستم دریای خزر و همچنین برای محل انتقال آب به دنبال داشته باشد. اما اکنون رئیس جمهور فعلی از لزوم اجرای این طرح صحبت می کند.
فرشچی همچنین ادامه داده بود چه تضمینی وجود دارد که آب انتقال یافته به کویر سمنان در آن منطقه باقی بماند ضمن آنکه این امر طبیعتا تبعات منطقه‌ای نیز را به دنبال خواهد داشت. فرشچی در همان زمان اعلام کرد درباره انتقال آب دریای خزر به کویر سمنان هیچگونه مجوز و تعاملی با سازمان محیط زیست صورت نگرفته است.
می توان با بررسی جزییات طرحی که به نظر معاون سازمان محیط زیست گریه آور نامیده می شود کمی بیشتر درباه تبعات آن نظر داد.
جزییات پروژه
طول خط انتقال آب دریای خزر به استان سمنان، 184 کیلومتر است که مجموع حجم مخازن آن به 260 هزار مترمکعب خواهد رسید. این مسیر دارای 9 منطقه اجرایی در مسیرهای شالیزاری، جنگلی، زمین‌های بایر و کوهستانی است.
در طول این مسیر 184 کیلومتری، 72 کیلومتر در مسیر شالیزاری و مرکبات، 41 کیلومتر در مسیر جنگلی انبوه، 2 کیلومتر در زمین‌های بایری با شیب‌های تند و 69 کیلومتر مسیر در منطقه کوهستانی قرار دارد.
ارتفاع احداث خط لوله انتقال آب از استان مازندران به سمنان از ارتفاع 21 متری از سطح دریا از منطقه گهر باران ساری آغاز می‌شود و در عبور از البرز مرکزی در ارتفاع بدون احتساب حفاری تونل به 2900 متر و با احتساب حفاری تونل به ارتفاع 2195 متری از سطح دریا خواهد رسید. این خط انتقال در سمنان نیز به 1305 متر ارتفاع از سطح دریا می‌رسد.
وزرات نيرو تامين آب شرب و صنعت، توسعه صنايع و معادن موجود، رشد اشتغال در نواحي هدف، رشد و توسعه شهرهاي حاشيه كوير، توسعه كشاورزي صنعتي با افزايش پساب حاصل از طرح و تعادل بخشي سفره‌هاي آب زيرزميني از اهداف مهم اين طرح اعلام کرده است. پيش بيني شده است كه 500 ميليون مترمكعب آب در سال از درياي خزر و يك ميليون مترمكعب آب از درياي عمان و خليج فارس از طريق اين طرح منتقل شود.
مخالفت کارشناسان
اسماعیل کهرم مشاور رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست کشور یکی از کارشناسانی است که بارها درباره خطرات محیط زیستی این پروژه صحبت کرده است.
این کارشناس معتقد است آبي كه از خزر گرفته مي‌شود مقدار زيادي نمك را برمي‌گرداند كه اگر به دريا باز گردد غلظت نمك را در آب منطقه بالا مي‌برد و اكوسيستم ساحل را تحت تاثير قرار مي‌دهد و اگر در خارج از دريا تخليه شود مشكلات ديگري را براي منطقه ايجاد مي‌كند.
وی با یادآوری پروژه های نادرست سال های گذشته گفته است: به عنوان مثال شهرستان ميناب قرباني توسعه بندرعباس شده است درصورتی که ما حق نداريم براي توسعه يك شهر، شهر ديگري را نابود كنيم.
اما این در حالی است که مسئولان ارشد سازمان حفاظت محيط‌زيست با طرح انتقال آب خزر به سمنان موافقت كرده‌اند و قرار است يكي از بزرگ‌ترين طرح‌هاي انتقال آب در كشور اجرا شود و اكنون طرح انتقال آب خزر به سمنان با مهر تأييد سازمان حفاظت محيط‌زيست در دستور كار شركت توسعه منابع آب و نيروي ايران قرار گرفته است.
هرچند سمن های محیط زیستی درباره خطرات این انتقال برای محیط زیست زیاد صحبت کرده اند اما روحانی در اسفند 94 در سفر به یزد با بیان اینکه 4000 میلیارد تومان اعتبار برای طرح انتقال آب از دریای عمان و خلیج فارس به فلات مرکزی ایران در دستور کار دولت قرار گرفته است همه در مورد اجرای این طرح مطمئن ساخت.
شاید دوستداران محیط زیست از اینکه که دو رئیس جمهمور انتخاب شده از سمنان یکی از استان های نیازمند آب انتخاب شده باشند چندان راضی نباشند چرا که یکی از استان های هدف این طرح انتقال آب سمنان است.
رئیس جمهور۳۱ فروردین در سفر خود به استان زادگاهش خبر از رفع ۸۰ درصدی مشکلات محیط زیستی این طرح خبر داد. وی گفته بود: دولت طي ماه‌هاي آخر سال گذشته محيط‌زيست را مكلف كرد كه مطالعات و اشكالات طرح انتقال آب از دریای خزر به استان سمنان را بررسي كند و تقريبا 80درصد از اين مسائل انجام شده و 20درصد مابقي نيز طي هفته‌هاي آينده بررسي خواهد شد.
وي احتمالا برای اینکه خیال محیط زیستی ها را راحت کند گفته است مي‌توان آب را از درياي خزر به سمنان منتقل كرد و در عين حال همه مسائل محيط‌زيستي را مد نظر قرار داد تا مشكلي به‌وجود نيايد.
برخی اعتقاد دارند اجرای این طرح می تواند در شرایط فعلی ضربه مهلکی برای تن بی جان محیط زیست بیمار کشور باشد و یا اینکه سرانجام خوشی داشته باشد و سبب شود تا کویر ایران هم رنگ دیگری از زندگی بگیرد.
*روزنامه نگار