جدل موافقان و مخالفان طرح انتقال آب / سرنوشت دریاچه ارومیه در انتظار خزر؟

بابک مهدیزاده





صد نماینده مجلس نهم طرحی را امضا کردندکه به موجب آن آب دریای خزر به مشهد انتقال یابد با این توجیه که 10 الی 12 میلیون نفر از ساکنان خراسان شمالی و رضوی ، گلستان و سمنان از آب شیرین بهره مند شوند. این نمایندگان درصدد ارائه بحران کم آبی در بعضی از مناطق کشور هستند و معتقدند که این طرح هزینه چندانی را برای کشور در پی ندارد و با کمترین میزان خسارت زیست محیطی روبرو است. طرحی که این نمایندگان تصویب کرده اند و می بایست در کمیسیون های مجلس و صحن علنی به تصویب برسد موافقان و مخالفان زیادی دارد. نه تنها در بین مدیران دولتی و نمایندگان مجلس که در بین متخصصین محیط زیست نیز مباحث و چالش های زیادی را برانگیخته است.
اما طرح بزرگ تری هم به موازات درحال اجرا است که می خواهد آب های نه فقط دریای خزر که آب های دریای عمان و خلیج فارس را نیز شیرین کند و با احداث لوله با فلات مرکزی ایران ببرد. طرحی که معاون وزیر نیروی دولت قبلی در اواخر عمر دولت دهم خبر از کلنگ زنی فاز اول آن در ساری داده بود و قرار بود قرارگاه خاتم الانبیا پیمانکار آن باشد. پروژه ای که با حضور محمود احمدی نژاد افتتاح شد. این پروژه در گام اول در دست اجرا قرار گرفت و خط لوله های انتقال آب از استان گیلان به استان مازندران درحال نصب شدن بود تا اینکه دولت یازدهم بر سر کار آمد. آن طرح قرار بود آب را از مازندران به سمنان ببرد و سپس به قم و کاشان و اصفهان و خط لوله دیگری برای سبزوار و بیرجند و خراسان جنوبی و یزد. بخش دیگر این پروژه بزرگ انتقال آب دریای عمان از بندرعباس به گل گهر بود. همه هم در عرض تنها دو سال.
این طرح به صورت جدی در اواخر سال 88 طرح شده بود و آذر ماه پارسال اولین فاز مطالعاتی اش هم به اتمام رسید. اما تنها این دو طرح بزرگ نیستند که مایه نگرانی بعضی از کارشناسان محیط زیست را فراهم کرده است که انتقال آب از دریای خزر به دریاچه ارومیه هم تبدیل به یکی دیگر از نگرانی ها شده است. این بار طراحان این پروژه به دنبال تامین آب شرب نیستند که هدفشان نجات دریاچه خشک شده ارومیه است. طرح هایی که ظاهرا با مخالفت سازمان محیط زیست و موافقت وزارت نیرو درحال پیگیری است. آن هم در دولتی که رییس جمهورش می گوید:«محیط زیست کشور اولویت اول دولت است.»
بحث انتقال آب از یک حوزه به حوزه دیگر برای تامین منابع آبی مختص به چندسال اخیر نیست و از دهه 30 شمسی مطرح شده بودند. اولین طرح مربوط به احداث کانال اتصال دریای خزر به خلیج فارس بود. یکی به دنبال ساخت کانالی بن بست از خزر به کویر لوت بود و یکی هم از سال ها پیش به دنبال متصل کردن خزر به دریاچه ارومیه. حتی اتحاد جماهیر شوروی نیز از اتصال دریایی خزر به خلیج فارس حمایت می کرد تا دسترسی آسان تری به هند و چین داشته باشد. بنابه آماری که ویکی پیدیا ارائه می دهد ظاهرا اولین طرح اتصال دریای خزر به خلیج فارس توسط مهندسی به نام هومان فرزاد در سال 1345 به سازمان پژوهش های علمی کشور ارائه شد. بعد از انقلاب هم فردی به نام مسعود قمی به دولت مهندس موسوی ساخت این کانال سراسری را پیشنهاد کرده بود. طرحی که حتی در دولت های هاشمی و محمد خاتمی هم بررسی شد و مرکز پژوهش های مجلس هم تحقیقات زیادی روی آن انجام داد. کار حتی به خارج از کشور هم رسید و دکتر بدیع بدیع الزمانی در آمریکا پروژه ای به نام «ایرانرود» را طرح ریزی کرد. اما پس از سال ها تحقیق و پژوهش این دولت محمود احمدی نژاد بود که در 28 فروردین 1391 طرح شیرین سازی و انتقال آب از دریای خزر به حوزه فلات مرکزی ایران را در منطقه گوهرباران ساری آغاز کرد تا حداقل در فاز اول بخشی از کمبود آب استان زادگاه رییس جمهور ، یعنی سمنان حل شود. رویای اتصال شمال به جنوب ایران فقط در دوران معاصر وجود نداشت که طبق نوشته های هرودوت در زمان هخامنشیان نیز به دنبال کشف سرمنشا رود سند رفتند و سپس مسیری احداث شد که از دریای هند به خلیج پارس می رسید و از سرچشمه رودخانه جیحون به سمت دریای مازندران می رفت. اتصال در حوزه آبی در دوران جدید و در کشورهای دیگر هم مسبوق به سابقه است. بزرگ ترین نمونه اش کانال سوئز است اما این رویا در ایران چه تبعاتی خواهد داشت و اصلا به مرحله اجرا در می آید؟
مخالفت قاطعانه سازمان محیط زیست و مقامات استان های شمالی
معصومه ابتکار ، مخالف است. بالاترین مقام مسئول حفاظت از محیط زیست ایران قاطعانه با طرح انتقال آب خزر به فلات مرکزی مخالفت کرده است. خانم ابتکار معتقد است که به جای طرح انتقال باید الگوی مصرف آب را اصلاح کرد و در بحث فاضلاب ها موفق بود. خانم رییس صراحتا از عدم موافقت این طرح در سازمان خبر داده است. این ها را خانم ابتکار هفته گذشته در حاشیه بازدید از سد لار گفته و خبرگزاری ایرنا هم گزارشش را مخابره کرده است. ابتکار معتقد است که به جای ارائه چنین طرح هایی باید الگوی مصرف را اصلاح کرد. چه در زمینه شرب که تهران دو برابر بیشتر از الگوی مصرف ، اصراف می کند و چه در بخش کشاورزی که بخش عمده ای از منابع آبی کشور را هدر می دهد. رییس سازمان محیط زیست ظاهرا در این داستان تنها نیست که امام جمعه میاندرود هم از مخالفان جدی این طرح است و از همان روزهای ابتدای جدی شدن این طرح در دولت قبلی نسبت به انتقال آب دریای خزر به کویر هشدار داده بود. اواخر اردیبهشت 1391 بود که حجت الاسلام سید مجبتی رسولی جویباری بنابه مخابره خبرگزاری فارس در جمع فعالان اقتصادی شهرستان میاندرود مازندران گفته بود: «طرح انتقتل آب دریای خزر به مناطق مرکزی کشور به گفته کارشناسان دارای عواقب زیست محیطی برای منطقه مازندران است و دولت باید به این مساله توجه کند. عدم برنامه ریزی مناسب دولت موجب شده تا آب دریای خزر به کویر منتقل شود که در آینده مشکلات و عواقب آن به مازندران و شمال ایران باز می گردد. ما مخالف پیشرفت کشور و مخالف مردم و استان سمنان نیستیم اما موافق پس رفت و عقب گرد استان خود نیز نمی باشیم.» این طرح همچنین مخالفت اکثریت مقامات استانی سه استان شمالی را نیز در پی داشته است. از جبار کوچکی نژاد ، نماینده رشت گرفته تا عبدالحسین ناصری ، نماینده گرگان که در مصاحبه هایشان از عواقب زیست محیطی این طرح برای استان هایشان گفتند. خلاصه آنکه این طرح مخالفان و موافقان زیادی دارد، حتی دربین کارشناسان محیط زیست. از این رو با دو کارشناس موافق و مخالف این طرح گفت و گو کردیم.
دکتر آخانی ، مخالف طرح: به لحاظ زیست محیطی صددرصد باطل است
دکتر حسین آخانی ، عضو هیات علمی دانشکده علوم دانشگاه تهران و از متخصصین حوزه آب و تغییر اقلیم مخالف شدید و صددرصدی طرح انتقال آب از هر حوزه ای به حوزه دیگر است. او در گفت و گو با شهروند می گوید: « انتقال آب از یک حوزه به حوزه دیگر امروزه حتی اگر با مشکلات فنی مواجه نباشد بازهم از نظر متخصصان صددرصد باطل است.»
وی دو دلیل عمده را برای باطل بودن این طرح عنوان می کند: «وقتی حجم زیادی از آب از یک اکوسیستم خارج شود برای آن اکوسیستم مخاطرات اکولوژیکی ایجاد می شود. دریای خزر اکنون به اندازه کافی دارای مشکلات حاد است و اگر فشار بیشتری به آن وارد شود آینده ای بدتر از دریاچه ارومیه در انتظارش خواهد بود. معضل نمک های به جا مانده از شیرین کردن آب معضل بزرگی است که می تواند تیرخلاص را به دریای پرمشکل خزر شلیک کند. دلیل دیگر مخالفتم این است که دریای خزر حتی پایین تر از سطح دریای آزاد است و انتقال این آب در مسیر مشکل است. آب دریای خزر به هر نقطه ایران که انتقال داده شود مستلزم تخریب بسیار وسیع در مسیر و صرف بسیار زیاد انرژی است که هر دوی اینها باتوجه به شرایط خاص محیط زیستی شدنی نیست و فکر نکنم هیچ گونه ارزیابی زیست محیطی هم این عمل را تایید کند. چون انرژی زیادی برای پمپاژ آب لازم است و همچنین محیط زیست مسیر انتقال اعم از جنگل و درخت و کوه تخریب می شود که اصلا جبران پذیر نیست.»
وی می افزاید: «نزدیک به نیم قرن است که دولتمردان می خواهند از دریای خزر و خلیج فارس آب به کویر منتقل کنند و همواره هم متخصصین گفته اند که چه به لحاظ علمی و چه به لحاظ اقتصادی این امر مطلوب به فایده نیست. اما متاسفانه یکسری جریانات موجود هستند که از زمان توقف سدسازی ها ، الان به دنبال انتقال آب هستند. به عبارتی این داستان بیشتر به خاطر منافع شرکت ها و جریاناتی است که در پروژه های اینچنینی ذینفع هستند وگرنه انتقال آب شور دریای خزر و شیرین کردن آن ، آنقدر پرهزینه است که صلاح نیست انجام شود و پول بیت المال صرف چنین پروژه های غیرعلمی با مخاطرات زیاد زیست محیطی گردد.»
حسین آخانی در پاسخ به این سوال که چرا وزارت نیرو از این طرح حمایت می کند می گوید:« نمی دانم شخص آقای وزیر از این طرح حمایت می کند یا خیر اما ایشان دو پهلو حرف می زنند. به هرحال وزارت نیرو یکی از وزارتخانه هایی است که بالاترین برداشت از درآمد های نفتی را دارد و هرکس در این وزارتخانه وزیر باشد تمایلی برای برداشت از این بودجه کلان ندارد. وزیر تابع نظر کارشناسان مجموعه اش است وگرنه شخص آقای چیت چیان بسیار شریف و منطقی هستند اما بعضی اوقات ایشان متاسفانه مطالبی را بیان می کنند که با دنیای جدید و مساله محیط زیست همخوانی ندارد و برای ما هم تعجب آور است. امیدوارم ایشان شهامت این را داشته باشند که جلوی مدیران تحت امر خود بایستند و با خواست های محیط زیستی کشور هماهنگ باشند؟»
فاطمی ، موافق طرح: انتقال آخرین راه حل است
دکتر سید رضا فاطمی ، کارشناس منابع آب و آبزیان از آن دسته فعالان محیط زیست است که کمتر کسی شک در دانش و صداقت و دلسوزی اش در امور محیط زیست دارد اما او جزو معدود فعالان محیط زیست است که موافق طرح انتقال آب است. وی در گفت و گو با شهروند می گوید: «در کل موافق طرح انتقال آب از هر حوزه ای به حوزه دیگر هستم. البته به عنوان آخرین راه حل. وقتی منبعی برای تامین آب بشریت نداریم ، وقتی رودخانه ای در کشور باقی نمانده ، وقتی که هیچ کس صرفه جویی نمی کند ، وقتی آب بازچرخه نمی شود ، وقتی الگوی مصرف اصلاح نمی شود دیگر چاره ای نمی ماند که آب دریاهایمان را شیرین کنیم.»
وی در پاسخ به انتقادات همکاران محیط زیستی خود می گوید: «درباره مشکل تخریب محیط زیست در مسیر لوله کشی باید بگویم که لوله کشی باید از کنار جاده ها کشیده شود که تبعات محیط زیستی ندارد. حتی اگر قرار باشد یک کریدور جدید برای انتقال لوله آب احداث شود باید و حتما باید براساس معیارهای زیست محیطی باشد. درباره مساله خطر نمک هم باید بگوید که آب باید در کنار دریا شیرین شود نه اینکه آب شور را ببرند و در منطقه محل انتقال شیرین کنند. اینکه می گویند دریای خزر صدمه می بیند باید بگویم که دریای خزر همین الانش با پساب های فاضلاب و کارخانجات از بین رفته است اما مطئمن باشید که با این طرح از بین نمی رود. چون نمک برجا مانده اختلاطش با آب کم است و به عمق آب می رود. در ثانی محل انتخاب آب شیرین کن ها نیز می بایست با دقت و حساسیت زیادی انجام شود. یعنی باید در جایی که کمترین حساسیت را دارد دستگاه ها را مستقر کرد. در عین حال سطح آب دریای خزر درحال بالا آمدن است. با ذوب شدن برف ها و گرم شدن زمین هم آب دریای خزر بالاتر می آید. حال این بالا آمدن آب باید کنترل شود. آیا بهتر است میلیاردها تومان هزینه کنیم و جلوی پیشروی آب دریای خزر را با دیوار کشی بگیریم یا آب اضافی را برای 50 سال آینده شیرین کنیم. کاری که شاید فقط 50 سانتی متر از سطح دریای خزر را پایین ببرد.»
فاطمی درباره به صرفه نبود این طرح می گوید: به هیچ وجه اینطور نیست بلکه هزینه این طرح به مراتب کمتر از زدن سد و پروژه های دیگر است.
وی درباره راه های دیگر کنترل کم آبی در کشور اذعان می دارد: «من قبول دارم که برای تامین آب باید ابتدا در مصرف آب صرفه جویی کرد ، باید آب شیرین حتما حتما از آب های دیگر جدا شود، باید سهمیه آب کارخانجات قطع شود و باید بازچرخه آب انجام شود. باید با بی فرهنگی در مصرف آب مبارزه شود. الان آب شرب در ایران بسیار بسیار ارزان توزیع می شود. در واقع داریم آب را مجانی به مردم می دهیم. اگر بخواهید یک لیتر آب از مغازه بخرید باید 800 تومان بپردازید اما آب شهری خیلی خیلی ارزان تر به مردم داده می شود. اگر ما فقط 10 درصد در مصرف آب صرفه جویی کنیم مشکل کم آبی کشور حل خواهد شد. اما آیا این کارها شده است. اگر این کارها نشود و کل دریای خزر را هم شیرین کنیم بازهم برای 70 میلیون جمعیت ایران کم می آید. خلاصه بگویم که ما مشکل مدیریت مصرف آب داریم وگرنه با همین منابع آبی موجود می توانیم 150 میلیون انسان را تغذیه کنیم نه اینکه خشکسالی برایمان تهدید شود و به دنبال شیرین کردن آب دریاهایمان باشیم.»
وی درباره مخالفت شدید اکثریت فعالان محیط زیست خاطرنشان می کند:« الان جوی در کشور ایجاد شده که اکثرا بدون مطالعه با انتقال آب مخالفت می کنند. اما اگر آب دریای خزر را با مطالعه دقیق و رعایت تمام جوانب محیط زیستی به مناطق خشک و کویری انتقال دهیم بحران کم آبی را تا حدودی حل خواهیم کرد. نه تنها دریای خزر که آب دریای عمان هم برای این کار مناسب است. به یاد داشته باشیم که عربستان سعودی اکنون دارد آب دریایش را شیرین می کند و با آن آب ، محصولات کشاورزی تولید می کند و به ایران صادرات می کند و ما هم چند سال است که خیار و گوجه عربستان را داریم می خوریم.»
طرح بزرگ قدیمی ایرانیان هنوز در هزارتوی قانونی و جدل بین مخالفین و موافقین گیر کرده است. از یک سو نیاز ساکنین یک کشور خشک چشم را به شیرین کردن آب های شور جلب می کند و از سوی دیگر خاطره تلخ دریاچه ارومیه ترس را در دل دوستداران محیط زیست این مرز و بوم انداخته است. انتقال آب در بین فعالان و کارشناسان محیط زیست با اکثریت مخالف روبرو است و اقلیت موافق. در بین مدیران اما تمایل بیشتری برای اجرای این طرح وجود دارد. به جز مدیران سازمان محیط زیست. ترس هم از همین است. قدرت از آن مدیران است و به گفته یکی از مدیران ارشد سازمان محیط زیست که تمایلی به افشای نامش نداشت «نباید به عاقبت این طرح و مخالفت خوانی ها خوش بین بود چون جدی ترین مخالف سرسخت در دولت ، خانم معصومه ابتکار است. خانم ابتکار هم خیلی مقاومت کنند دو سه سال دیگر باید بروند و وقتی همین یک مانع هم برود ایران قطعا لوله کشی آب خواهد شد.»